Zbiory artystyczne

Niedostatecznie znanym faktem z historii Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk jest funkcjonowanie w nim Muzeum im. Mielżyńskich, które wyprzedziło powstanie Muzeum Sztuk Pięknych w Warszawie i Muzeum Narodowego w Krakowie, będąc zarazem w latach 70-tych XIX w. „najbogatszym muzeum publicznym na ziemiach polskich[1]”. W 1919 r. zbiory Towarzystwa stały się w znacznym stopniu podwaliną nowoutworzonego Muzeum Wielkopolskiego (późniejszego Muzeum Narodowego) w Poznaniu, stanowiąc do dnia dzisiejszego o jego pozycji w panoramie rodzimego muzealnictwa.

            Źródeł powstania zbiorów artystycznych PTPN należy upatrywać w „Muzeum Starożytności Polskich i Słowiańskich w Wielkim Księstwie Poznańskim”, które powołano przy Towarzystwie w 1857 roku wraz z Gabinetem Historii Naturalnej oraz Biblioteką. Romantyczna z ducha koncepcja zbiorów opierała się początkowo na „archeologii krajowej”, pamiątkach narodowych oraz dziełach sztuki i rzemiosła artystycznego. Ich trzonem stały się pozostałości po kolekcji „Towarzystwa Zbieraczów Starożytności w Szamotułach”.

            Przełomowym wydarzeniem dla Muzeum stało się jednak zakupienie przez Seweryna Mielżyńskiego w 1870 r. wybornego zbioru malarstwa polskiego i grafiki od Edwarda Rastawieckiego. Krótko po tym Mielżyński zdecydował się przekazać Towarzystwu prywatną „Galerię Miłosławską”, tj. zbiór około 170 obrazów szkół europejskich. Nastąpiło to drogą testamentu po śmierci w 1872 r. tego wybitnego mecenasa. Za przykładem Mielżyńskiego w krótkim czasie podążyli inni Wielkopolanie, dzięki czemu Towarzystwo szybko wzbogacało się o kolejne dary.

            W 1881 r. otwarto „Galerię artystów i rzeczy polskich” w świeżo wybudowanym gmachu Towarzystwa w Poznaniu. Znalazła się ona w specjalnie zaaranżowanej sali o nowoczesnym, górnym oświetleniu. W 1882 r. nastąpiło otwarcie kolejnych działów Muzeum, w których znalazły się dzieła malarstwa europejskiego, rozmieszczone według szkół narodowych. W 1888 r. wydano drukowany katalog zbiorów pochodzących z Miłosławia. W 1883 r. otwarty został dział pamiątek historycznych. Miał on ogromne znaczenie symboliczne, był bowiem środkiem podtrzymującym i pielęgnującym tradycję patriotyczną w obliczu nasilającej się germanizacji ze strony pruskiego zaborcy. W końcu, w 1885 r. udostępniono publiczności „Gabinet Kraszewskiego”, na który złożyły się dary otrzymane przez tego pisarza w Krakowie z okazji 50-lecia twórczości.

            Zbiory Towarzystwa prezentowano czasowo także poza jego siedzibą, m.in. na pokaźnej wystawie w Berlinie w 1880 r. Spektakularnym sukcesem Muzeum na arenie polskiej zakończyło się zaś uczestnictwo w wystawie rodzimej sztuki XVIII-XIX w., która odbyła się we Lwowie w 1894 r.

            Wraz z objęciem stanowiska konserwatora Muzeum przez Bolesława Erzepkiego rozpoczęto realizację ambitnych przedsięwzięć. W pierwszej kolejności opracowano i wydano w dwóch wersjach językowych (polskiej i niemieckiej) dwutomowy katalog malarstwa europejskiego i polskiego. Wobec dynamicznie rozrastających się zbiorów artystycznych, historycznych i bibliotecznych Towarzystwa, na przełomie XIX i XX w. podjęto myśl o rozbudowie jego siedziby. Uwieńczyło ją powstanie monumentalnego budynku zaprojektowanego przez cenionego architekta Rogera Sławskiego. Nastrojowy, przestronny dziedziniec ozdobiony został reliktami z dawnych budowli poznańskich, tablicami pamiątkowymi oraz pomnikiem Adama Mickiewicza. Wszystko to napełniło siedzibę Towarzystwa specyficznym, refleksyjnym klimatem. Galeria sztuki ulokowana została w przestronnych i dobrze oświetlonych salach. W rozplanowaniu dzieł dostrzegalna była podległość najnowszym trendom w światowym muzealnictwie. Dzieła europejskie ponownie rozmieszczono według szkół, zaś polonica usystematyzowano chronologicznie. Osobne miejsce zajęły jedynie prace Norblina i jego naśladowców oraz skupione w specjalnym „saloniku” dzieła Grassiego, Lampiego i Wojniakowskiego.

            W 1915 r. kierowania galerii podjął się ks. dr Szczęsny Detloff.  Mimo warunków wojennych organizował on kolejne wystawy, w tym „Wystawę kościuszkowską” oraz prezentację malarstwa polskiego (z m.in. licznymi pracami Józefa Brandta i Alfreda Wierusz-Kowalskiego). Po odzyskaniu niepodległości Towarzystwo zdecydowało się przekazać w depozycie najcenniejsze obiekty z kolekcji do nowoutworzonego Muzeum Wielkopolskiego. Uzasadnione to było brakiem odpowiednich funduszy i sił kadrowych na przechowywanie i eksponowanie zbiorów jak również naciskami ministerialnymi. Przemieszczenie zbiorów Towarzystwa do Muzeum Wielkopolskiego stanowiło przełom w historii tej placówki, wzbogaciło ją bowiem w bezcenny zasób wybitnych dzieł zwłaszcza malarstwa polskiego i obcego. W siedzibie Towarzystwa pozostała część dzieł malarskich, rzeźbiarskich, numizmaty a także bogata i niezwykle wartościowa kolekcja grafiki polskiej i europejskiej. Prace z tej ostatniej były często wypożyczane przez Towarzystwo na wystawy w całym kraju.

            Druga wojna światowa odcisnęła się bolesnym piętnem na artystycznych zbiorach Towarzystwa. Nieodpowiednio przechowywane lub planowo niszczone, wywożone poza Poznań lub zgoła do Niemiec poniosły one katastrofalne straty: 130 obrazów ze szkół obcych (m.in. dzieł ze szkoły Rubensa i dzieło Lorenza di Credi), 219 obrazów polskich (m.in. prace Bacciarellego, Norblina, Orłowskiego, Gersona, Brandta i Malczewskiego), około 60 procent rysunków i grafik, ponad połowa kolekcji rzemiosła artystycznego.

            Ogromny ciężar odbudowy majątku i struktur Towarzystwa po zakończeniu wojny sprawił, że konieczne stało się zaakceptowanie faktu trwałego połączenia jego zbiorów artystycznych z państwowym muzeum. Tym samym dzisiejsze Muzeum Narodowe w Poznaniu szczyci się statusem kontynuatora i spadkobiercy „stuletnich tradycji muzealnych, najstarszego w Poznaniu, Muzeum im. Mielżyńskich”[2].

Sacra Conversazione, Palma Starszy (Jacopo Negretti), tempera na desce, ok. 1516-1518 (ze zbiorów PTPN, obecnie depozyt w MNP)

Ścięcie św. Jakuba, Wit Stwosz, miedzioryt, ok. 1504 (ze zbiorów PTPN, obecnie depozyt w MNP)

Witraż ze sceną Ukrzyżowania, warsztat małopolski(?), koniec XIII w. (ze zbiorów PTPN, obecnie depozyt w MNP)

Herkules u Omfali, Lucas Cranach Starszy, olej na desce, po 1537 (ze zbiorów PTPN, obecnie depozyt w MNP)

Minerwa, Hendrick Goltzius, miedzioryt, 1596 (ze zbiorów PTPN, obecnie depozyt w MNP)

Portret króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, Marcello Baccierelli, olej na płótnie, ok. 1789 (ze zbiorów PTPN, obecnie depozyt w MNP)

Wjazd gen. Jana Henryka Dąbrowskiego do Poznania, Jan Gładysz, 1809(?)(ze zbiorów PTPN, obecnie depozyt w MNP)

Założenie Akademii Lubrańskiego w Poznaniu, Jan Matejko, olej na płótnie, 1886 (ze zbiorów PTPN, obecnie depozyt w MNP)

Pocztylion na koniu,Piotr Michałowski, ołówek i akwarela na papierze, 1832-1837 (?)(ze zbiorów PTPN, obecnie depozyt w MNP)

Diana i Kallisto- szkic, Peter Paul Rubens, olej na desce, przed 1640 (ze zbiorów PTPN, zrabowany przez hitlerowców)

Portret młodzieńca, Mistrz Portretów Książęcych, olej na desce, XIV w. (ze zbiorów PTPN, zrabowany przez hitlerowców)

Ewa, Franciszek Flaum, gips, przed 1917 (ze zbiorów PTPN, zrabowany przez hitlerowców)

Wszystkie fotografie: Muzeum Narodowe w Poznaniu


[1] W. Suchocki, Przedmowa [w:] Ars una species mille. 150 dzieł na 150-lecie Muzeum Narodowego w Poznaniu ze zbiorów Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, red. D. Suchockiej, Muzeum Narodowe w Poznaniu, Poznań 2007, s. 5.

[2] P. Michałowski, Zbiory artystyczne Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk [w:] Ars una species mille. 150 dzieł na 150-lecie Muzeum Narodowego w Poznaniu ze zbiorów Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, red. D. Suchockiej, Muzeum Narodowe w Poznaniu, Poznań 2007, s. 17.